მაისი კანის კიბოს შესახებ ცნობიერების ამაღლების თვეა — კარგი დრო, რათა გავიხსენოთ მნიშვნელოვანი ინფორმაცია კანის კიბოს, მისი სიცოცხლისთვის საშიში ფორმების, დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის თანამედროვე მიდგომების შესახებ. კანის ავთვისებიან სიმსივნეებს შორის მელანომა მიიჩნევა ყველაზე აგრესიულ და კლინიკურად რთულ ფორმად, ბრტყელუჯრედოვან კარცინომასა და ბაზალურუჯრედოვან კარცინომასთან ერთად.
მელანომის შემთხვევათა რაოდენობა მსოფლიოში ყოველწლიურად იზრდება, რაც ნაწილობრივ ულტრაიისფერი გამოსხივების მატებას უკავშირდება. თანამედროვე ონკოლოგიის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი გამოწვევაა რთული და მეტასტაზური მელანომის ეფექტური მკურნალობის ხელმისაწვდომობა. დღევანდელ პრაქტიკაში სულ უფრო ფართოდ გამოიყენება თარგეთული თერაპია BRAF/MEK ინჰიბიტორებით და იმუნოთერაპია anti-PD-1 და anti-CTLA-4 ანტისხეულებით, რომლებიც ბევრ პაციენტში პერსპექტიულ შედეგებს აჩვენებს.
რა არის მელანომა?
მელანომა არის ავთვისებიანი სიმსივნე, რომელიც ვითარდება მელანოციტებიდან — პიგმენტ მელანინის წარმომქმნელი უჯრედებიდან. BRAF გენის მუტაცია მისი ერთ-ერთი ყველაზე ხშირი მოლეკულური მიზეზია. კლინიკურად მნიშვნელოვანი სომატური ცვლილებები ასევე შეიძლება შეეხებოდეს TERT, NRAS, NF1 და KIT გენებს.
მელანომის განვითარება პირობითად ორ ფაზად იყოფა. რადიალური ზრდის ფაზაში დაზიანება, როგორც წესი, თხელია, ზედაპირულია და ძირითადად ეპიდერმისით შემოიფარგლება. ვერტიკალური ზრდის ფაზაში მელანომის უჯრედები ღრმა ქსოვილებში იჭრება და მეტასტაზირების პოტენციალს იძენს. ეს განსხვავება კლინიკურად მნიშვნელოვანია, რადგან ინვაზიური დაავადება სრულიად განსხვავებულად იქცევა ზედაპირულ დაზიანებასთან შედარებით.
რისკ-ფაქტორები და მოლეკულური ქვეტიპები
მელანომის სიხშირე იზრდება მთელ მსოფლიოში, განსაკუთრებით ღია ფერის კანის მქონე პოპულაციებში, სადაც მზის გამოსხივების კუმულაციური ზემოქმედება მაღალია. რისკ-ფაქტორებს მიეკუთვნება ჭარბი მზის აბაზანები, სოლარიუმის გამოყენება, ტიპური ხალების რაოდენობის ცვლილება, ატიპური ხალების არსებობა, მელანომის ოჯახური ან პირადი ისტორია.
ინვაზიური კანის მელანომა ტრადიციულად ოთხ მთავარ მორფოლოგიურ ქვეტიპად იყოფა: ზედაპირულად გავრცელებადი მელანომა, კვანძოვანი მელანომა, ლენტიგო-მალიგნა მელანომა და აკრალური მელანომა. მელანომა შეიძლება განვითარდეს თვალშიც — ასეთ შემთხვევაში მას ოკულარული მელანომა ეწოდება. თანამედროვე გენომურმა ანალიზმა აჩვენა, რომ სომატური მუტაციების სიხშირე და სპექტრი მელანომის ქვეტიპების მიხედვით განსხვავებულია, ამიტომ კლასიფიკაცია სულ უფრო მეტად ითვალისწინებს არა მხოლოდ მორფოლოგიას, არამედ მოლეკულურ გზებსაც.
ტორსსა და კიდურებზე განვითარებული მელანომა ხშირად უკავშირდება დაბალი ინტენსივობის ულტრაიისფერ ზემოქმედებას და დაახლოებით 45–50%-ში ხასიათდება BRAF მუტაციებით. თავისა და კისრის მიდამოში განვითარებული მელანომა უფრო ხშირად მაღალი ინტენსივობის ულტრაიისფერ ზემოქმედებასთან ასოცირდება. NRAS მუტაციები გვხვდება შუალედური სიხშირით, ხოლო მზის ზემოქმედების გარეშე განვითარებული აკრალური და ლორწოვანი მელანომები შედარებით იშვიათად შეიცავს BRAF, NRAS ან NF1 მუტაციებს, თუმცა ზოგ შემთხვევაში აღინიშნება KIT ცვლილებები.
ბიოლოგიურ დონეზე სიმსივნის ადრეული ევოლუცია ხშირად განპირობებულია MAPK სასიგნალო გზაზე მოქმედი მუტაციებით. სწორედ ამიტომ გახდა მოლეკულური პროფილირება მელანომის თანამედროვე მართვის განუყოფელი ნაწილი.
მეტასტაზური მელანომის თანამედროვე მკურნალობა
ისტორიულად მეტასტაზური მელანომა ერთ-ერთ ყველაზე რთულად სამკურნალო ავთვისებიან სიმსივნედ მიიჩნეოდა. თარგეთული მოლეკულური ინჰიბიტორებისა და იმუნოთერაპიის განვითარებამ ბოლო ათწლეულში მნიშვნელოვნად გააუმჯობესა შედეგები. წარსულში ქიმიოთერაპია, განსაკუთრებით დაკარბაზინი, სისტემური მკურნალობის ძირითად ვარიანტად ითვლებოდა, თუმცა დაბალი საპასუხო მაჩვენებლით ხასიათდებოდა და დღეს ძირითადად იმ პაციენტებისთვის განიხილება, რომლებიც არ პასუხობენ იმუნოთერაპიას ან თარგეთულ მკურნალობას.
დღეს ბევრ კლინიკურ სიტუაციაში იმუნოთერაპია პირველი რიგის სისტემური სტრატეგიაა. დადასტურებული BRAF მუტაციის მქონე პაციენტებში ეფექტურია BRAF და MEK ინჰიბიტორების კომბინაციაც. მაგალითად, BRAF V600E მუტაციის შემთხვევაში BRAF ინჰიბიტორისა და MEK ინჰიბიტორის კომბინაციას უკეთესი შედეგი შეუძლია მისცეს, ვიდრე მხოლოდ BRAF ინჰიბიტორს.
რატომ არის მნიშვნელოვანი მოლეკულური დიაგნოსტიკა?
ახალი თაობის სექვენირება (NGS) და რეალურ დროში პოლიმერაზული ჯაჭვური რეაქცია (rtPCR) იძლევა სიმსივნის გენეტიკური პროფილის ზუსტად დახასიათების საშუალებას. მელანომის შემთხვევაში ეს ინფორმაცია აუცილებელია მკურნალობის დაგეგმვისთვის და თერაპიის დაწყებამდე კლინიკურად მოქმედი სამიზნეების იდენტიფიკაციას უწყობს ხელს.
NV Genetics-ში მელანომასთან დაკავშირებული კვლევები მოიცავს მნიშვნელოვანი სამიზნე გენების მუტაციების გამოვლენას NGS მეთოდით, მათ შორის BRAF, NRAS, TERT, NF1 და KIT. BRAF გენის მუტაციების rtPCR მეთოდით გამოვლენა მოიცავს V600E, V600E complex, V600K, V600D და V600R წერტილოვანი მუტაციების მაღალი სიზუსტითა და მგრძნობელობით გენოტიპირებას.
პრაქტიკაში ეს ნიშნავს, რომ მელანომის თანამედროვე მართვა აღარ ეფუძნება მხოლოდ მორფოლოგიურ შეფასებას. იგი მოითხოვს სიმსივნის მოლეკულური ბიოლოგიის გაგებას და თითოეული პაციენტისთვის ყველაზე შესაბამისი თერაპიის შერჩევას.
